Dzielenie i pozostawianie

Dzielenie wyrazów

Podstawową zasadą dotyczącą przenoszenia wyrazów jest to, iż wyrazy należy dzielić według zasad ortografii polskiej, na przykład zdefiniowanych w Wielkim słowniku ortograficznym PWN [Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 85-87].

Jan Tschichold w eseju »Consequences of Tight Typesetting« (»Konsekwencje ciasnego sposobu składania«) [w: The Form Of The Book, Point Roberts, Hartley & Marks, 1991, s.102-104] poddał pod wątpliwość nawet tak oczywistą, wydawałoby się, zasadę (że należy przenosić wyrazy zgodnie z zasadami ortograficznymi). Otóż stwierdził on, że nadrzędną cechą dobrego składu (wyjustowanego) jest tak zwany ciasny sposób składania (tak, aby odległości międzywyrazowe wynosiły ⅓ firetu, czyli tak zwany skład na trzeciankę). Aby to osiągnąć, czasami konieczne jest łamanie ortograficznych zasad przenoszenia wyrazów. Ale, po pierwsze, postulaty Tschicholda dotyczyły języka niemieckiego (w którym wyrazy są długie, dłuższe niż w języku polskim), po drugie, współczesne programy do składania tekstów lepiej radzą sobie z dobieraniem optymalnych odległości międzynarodowych, niż składacze z czasów napisania eseju (1956 rok). Mimo to, warto sobie uświadomić, że nawet twarde unormowania i zasady podlegają typograficznym kompromisom.

Polska Norma PN-83/P-55366 [Zasady składania tekstów w języku polskim, s. 2] wprowadza dodatkowe ograniczenia dotyczące zasad dzielenia i przenoszenia wyrazów:

Ad 1. W akapicie wyjustowanym istnieje bezpośredni związek pomiędzy liczbą kolejnych przeniesień, a odległościami międzywyrazowymi. Im potencjalnych przeniesień mniej, tym mniejsza liczba możliwości złożenia danego akapitu. Konsekwencją małej liczby przeniesień w akapicie są gorzej zrównoważone odległości międzywyrazowe. Doskonale ilustruje to suwak z programu Adobe InDesign: w akapicie możemy mieć albo lepsze odległości międzywyrazowe [Lepsze odstępy] albo mniej przeniesień [Mniej dywizów].

Parametry dzielenia wyrazów w programie InDesign

Ad 5. Opis wydaje się zbyt wąski. Oprócz skrótów nazw instytucji pisanych wersalikami, istnieją także skróty pisane wersalikami, ale nie będące nazwami instytucji (np. BASIC, LIBID). Istnieją także skróty nazw instytucji w których nie wszystkie litery składowe są pisane wersalikami (np. ZBoWiD, CPLiA). Wydaje się, że zasadę opisaną w punkcie 5 należy odnieść także do takich kategorii skrótów.

Żadne wydawnictwo normatywne nie ogranicza przenoszenia wyrazów po pierwszej literze (np. u/cztować, u/grupowanie). Wydaje się jednak, że zasada nieprzenoszenia po pierwszej literze powinna być wprowadzona, zarówno ze względów estetycznych, jak i percepcyjnych. Zakres stosowania tej zasady powinien być zbliżony do zakresu zasady dotyczącej wyrazów dwusylabowych.

Pozostawianie wyrazów na końcu wiersza

Polska Norma PN-83/P-55366 [Zasady składania tekstów w języku polskim, s. 2] wprowadza następujące ograniczenia dotyczące pozostawiania wyrazów na końcu wiersza:

Warto zwrócić uwagę, że Polska Norma wprowadza zróżnicowanie zasad dotyczących pozostawiania zawieszonych wyrazów dla długich wierszy (powyżej 50 znaków, na przykład w książkach beletrystycznych) i krótkich wierszy (poniżej 50 znaków, na przykład w gazetach). Jeśli wyeliminujemy zawieszone wyrazy w krótkich wierszach, otrzymamy bardzo niezrównoważone odległości międzywyrazowe.

W miarę zrównoważone odległości międzywyrazowe w łamie gazetowym, zawieszone wyrazy według zasad dla wierszy poniżej 50 znaków [Dziennik, numer 151 (972)/2009, s. 12]
Niezrównoważone odległości międzywyrazowe w łamie gazetowym, zawieszone wyrazy wyeliminowane [Polska The Times, numer 151 (519)/2009, s. 1]

Takich ograniczeń, jakie wprowadza Polska Norma może być oczywiście więcej. Na przykład »Instrukcja technologiczna, skład ręczny i maszynowy« [Warszawa, Ministerstwo Kultury i Sztuki, 1965, s. 35-36] definiuje zasadę, aby na końcu wiersza (bez względu jego długość) nie pozostawiać skrótów »tj.«, »np.« i »tzn«. Ale podobnie jak w przypadku dzielenia i przenoszenia wyrazów, stosowanie tych wszystkich zasad jest kompromisem. Im więcej wyeliminowanych zawieszonych wyrazów, tym gorsze odległości międzywyrazowe.

Przenoszenie adresów internetowych

Adresy internetowe należy przenosić:

1. Po dwukropku albo podwójnym ukośniku.

Przenoszenie po dwukropku albo podwójnym ukośniku

2. Przed albo po znaku równości lub etce.

Przenoszenie przy znaku równości lub etce

3. Przed ukośnikiem (/), kratką (#), podkreślnikiem (_), tyldą (~), znakiem procentu (%)…

Przenoszenie przed ukośnikiem, kratką i podkreśnikiem

…albo kropką, przecinkiem, znakiem zapytania lub innym znakiem interpunkcyjnym. Dzięki tej regule znaki będące częścią adresu internetowego są łatwo odróżniane od znaków będących częścią tekstu.

Przenoszenie przed znakami interpunkcyjnymi

Anglosaskie reguły odradzają przenoszenie na łączniku będącym częścią adresu internetowego (jeśli jest to nieuniknione każą przenieść łącznik do nowego wiersza) oraz zabraniają dodawania dywizu w miejscu przeniesienia.

Anglosaskie sposoby dzielenia długich adresów

Istniejąca w polskiej interpunkcji zasada pozwala nieco złagodzić (zmienić) te ograniczenia. Mówi ona mianowicie, że jeśli miejsce przeniesienia wypada na łączniku, to w miejscu łącznika należy wstawić dywiz, a łącznik przenieść do nowego wiersza. Więc długi słowny fragment adresu można przenieść w dowolnym miejscu (zgodnie z zasadami przenoszenia wyrazów lub pomiędzy wyrazami), dodając dywiz, a jeśli przeniesienie wypada na łączniku (będącym częścią adresu), to należy skorzystać z wyżej opisanej zasady.

Przenoszenie z dywizem i łącznikiem przy wykorzystaniu polskich reguł interpunkcyjnych