Ligatury

Ligatura to znak stanowiący połączenie dwóch lub więcej liter.

Rodzaje ligatur

Ligatury standardowe. W części krojów pisma litera »f« (szczególnie w odmianach pochyłych) posiada przewieszkę potencjalnie kolidującą z następującą po niej literą. W łacinie (a więc języku pierwotnym dla alfabetu łacińskiego) najczęściej występującymi zestawieniami są: »ff«, »fi«, »fl«, »ffi« i »ffl«. Ligatury powstałe z tych zestawień okazały się wystarczające także dla języka angielskiego. Stąd też takich właśnie pięć ligatur jest obecne w większości fontów.

Pięć podstawowych ligatur standardowych, krój Bembo Italic

Charakterystyka niektórych języków (częstość występowania kolidujących ze sobą zestawień liter) może powodować celowość projektowania dodatkowych ligatur standardowych.

Przykład specyficznej polskiej ligatury »łł«, krój Monotype Script. Polskie znaki: Andrzej Tomaszewski, ligatura: Adam Twardoch

Ligatury estetyczne. Ligatury estetyczne są tworzone w celu podniesienia estetyki składu.

Niektóre ligatury estetyczne, krój Chianti Italic

Ligatury językowe. W niektórych językach połączenia liter stanowią osobny znak pisma (element alfabetu &ndsh; literę). W takich przypadkach można mówić o ligaturach językowych.

Niektóre ligatury językowe, krój Bembo

Ligatury z niestykającymi się literami

W ligaturach litery nie muszą być ze sobą połączone. O obecności takich właśnie ligatur decyduje projektant kroju (ustalając taką a nie inną odległość sąsiadujących liter) czy kompatybilność (np. gdy w wersji pochyłej litery nachodzą na siebie, a w wersji prostej nie – wtedy w foncie z prostą wersją kroju w miejscu ligatury są umieszczone po prostu dwie litery obok siebie). O tym, że jest to ligatura świadczy fakt, iż połączone litery są traktowane (i zakodowane w foncie) jako jeden znak (glif).

Ligatury standardowe z niestykającymi się literami, krój Chianti

Kwalifikowanie ligatur

Granice pomiędzy niektórymi ligaturami standardowym, ligaturami estetycznymi i ligaturami językowymi są dosyć płynne. Często o tym, czy dana ligatura została stworzona z pragmatycznych czy estetycznych przesłanek decyduje konkretna realizacja. Np. niemieckie połącznia liter »ch« można zaliczyć zarówno do ligatur językowych jak i estetycznych, czasami wręcz do ligatur standardowych.

Różne realizacje ligatury »ch«, rodzina Chianti

Stosowanie ligatur

O użyciu ligatur standardowych czy estetycznych w danym składzie decyduje osoba składająca. Każdorazowa decyzja zastosowania ligatur powinna być uzasadniona i przemyślana.

Ligatury standardowe i estetyczne mogą podnieść jakość składu.

Są też sytuacje, gdy ligatur nie powinno się stosować, bądź ich stosowanie jest wątpliwe.

1. W składzie, w którym zwiększone są odległości międzyliterowe. Odległości pomiędzy literami w ligaturach nie zwiększają się. Prowadzi to do niepożądanego efektu.

Ligatury standardowe w składzie ze zwiększonymi odległościami międzyliterowymi, krój Bembo

2. W książkach dla dzieci. Dzieci uczące się czytać nie znają ligatur i mogą w nich nie rozpoznać składowych liter.

3. W niektórych krojach (szczególnie w składach małym stopniem pisma) ligatura »fl« (także ligatura »fi«, choć w mniejszym stopniu) może bardzo przypominać majuskułową literę »A«. Obniża to czytelność tekstu, szczególnie gdy taka ligatura znajduje się na początku wyrazu.

Niektóre ligatury »fl«, kroje Bembo, Adobe Garamond, Bodoni Antiqua, Bookman Old Style i Century Schoolbook