Systemy miar

System Didota

Podstawową jednostką w systemie Didota jest punkt typograficzny, który stanowi 1/2660 część metra (czyli 0,3759 milimetra). Dwanaście punktów typograficznych to cycero (4,5113 milimetrów), a 48 punktów (4 cycera) to kwadrat (18,0451 milimetrów).

System Didota formalnie obowiązuje w całej Europie (także w Polsce), z wyjątkiem Wielkiej Brytanii. Obowiązuje, ale w praktyce już nikt go nie stosuje. Wyparł go opisany niżej system Pica.

System Pica

W Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych Ameryki obowiązuje system miar typograficznych nazywany systemem Pica.

Początkowo 83 pica było równe dokładnie 35 centymetrów. Ponieważ jeden punkt typograficzny stanowi 1/12 część pica, więc jest on równy 0,3514 milimetra. Jeden punkt typograficzny w systemie Pica jest zatem nieznacznie mniejszy niż jeden punkt w systemie Didota.

Punkt typograficzny w systemie Pica nazywany jest czasami punktem amerykańskim.

Wraz z ekspansją technologii Desktop Publishing i języka PostScript zmieniono definicję punktu typograficznego. Dla łatwiejszych obliczeń ustalono, że punkt typograficzny to 1/72 cala (0,3528 milimetra), a pica to 1/6 cala (4,2333 milimetra). Jest to tak zwany PostScriptowy punkt typograficzny.

Większość programów do składania tekstów, będących współcześnie w masowym użyciu, została wyprodukowana w Stanach Zjednoczonych (np. InDesign, QuarkXPress). Domyślnie posługują się one punktem typograficznym w definicji PostScriptowej. Dlatego w praktyce już nikt nie posługuje się innym systemem miar, choć teoretycznie jest to możliwe (choćby w przypadku programu InDesign).

Wybór jednostek w preferencjach programu Adobe InDesign. Można wybrać pomiędzy punktem Pica w definicji tradycyjnej i punktem Pica w definicji PostScriptowej. Można także wpisać dowolną wartość, a więc na przykład zdefiniować jednostki na punkty w systemie Didota (należy wpisać 67,56)

Przeliczanie wielkości typograficznych

Jednostki znanej wielkości (x) należy odnaleźć w kolumnie z lewej strony tabeli, jednostki poszukiwanej wielkości (y) należy odnaleźć w rzędzie u góry tabeli. Liczba znajdująca się na przecięciu kolumny i rzędu jest liczbą n. Następnie należy skorzystać ze wzoru:

y = n * x, gdzie: y – szukana wielkość, n – liczba odnaleziona w tabeli, x – znana wielkość.

Legenda: punkt p. – punkt typograficzny w systemie Didota, punkt pt – punkt typograficzny w systemie Pica (definicja tradycyjna), pica – pica (definicja tradycyjna), punkt (PS) – punkt typograficzny w systemie Pica (definicja PostScript), pica (PS) – pica (definicja PostScript)

Jednostki względne (odstępy)

Oprócz jednostek bezwzględnych, takich jak punkty, w typografii bardzo często stosowane są jednostki względne. Są one zależne od stopnia pisma, jakim złożony jest dany fragment tekstu. Najczęściej są one używane do określania wielkości odstępów stosowanych w wierszu tekstu.

W składzie czcionkami odstępy były tworzone tak zwanym justunkiem, czyli materiałem zecerskim który nie dawał odbitki w procesie drukowania. Wyróżniano (między innymi) następujace rodzaje justunku ze względu na jego grubość: 1. Spacje – rodzaj justunku o grubości mniejszej od połowy stopnia czcionki użytej w danym wierszu. 2. Półfirety – rodzaj justunku o grubości równej połowie stopnia czcionki użytej w danym wierszu. 3. Firety – rodzaj justunku o grubości równej stopniowi czcionki użytej w danym wierszu.

Współcześnie, w czasach typografii komputerowej, znaczenie tych pojęć nieco się zmieniło. Na przykład spacją nazywany jest każdy odstęp międzywyrazowy (także międzyliterowy), spacjami nazywane są także znaki w foncie posiadające jedynie pewną szerokość, a nie posiadające zakodowanego żadnego kształtu. Firet i półfiret w tradycyjnym ujęciu to kawałki metalu, obecnie można ich używać także jako nazw jednostek odpowiadających ich grubościom.

Rodzaje odstępów:

[Spacja firetowa], firet, ang. em space. Spacja o szerokości stopnia pisma.

[Spacja półfiretowa], półfiret, ang. en space. Spacja o szerokości połowy stopnia pisma.

[Spacja międzywyrazowa], ang. word space. Jej szerokość definiuje projektant kroju pisma. Na przykład w kroju Times New Roman (w wersji Mopnotype) spacja międzywyrazowa jest równa 512 jednostkom (dla firetu równego 2048 jednostek), a w kroju Verdana (w wersji Microsoft) spacja międzywyrazowa jest równa 720 jednostkom (dla firetu równego 2048 jednostek). Spacją międzywyrazową jest też nazywana każda spacja między wyrazami.

[Twarda spacja], ang. no-break space. Szerokość twardej spacji jest równa szerokości spacji międzywyrazowej danego kroju. Posiada ona jednak następującą właściwość: nie może ona być miejscem przeniesienia do następnego wiersza, tzn. miejsce przeniesienia może nastąpić jedynie przed znakiem ją poprzedzającym lub po znaku po niej następującym.

[Spacja włoskowa], ang. hair space. Najcieńsza spacja dostępna w danym kroju. Jej szerokość mieści się w zakresie od 1/10 do 1/16 firetu. W typografii komputerowej wielkość spacji międzywyrazowych i międzyliterowych można regulować w dowolnym zakresie (przez manipulację kerningiem i trackingiem). Spacja włoskowa jest więc ukłonem w stronę tradycyjnego zecerstwa, gdzie spacja włoskowa była po prostu najmniejszą produkowaną spacją w danym komplecie. O wielkości spacji włoskowej dla danego kroju (w foncie) decyduje jego projektant. Spacji włoskowej nie należy mylić z tak zwaną włosówką (tradycyjną zecerską nazwą dla spacji wielkości jednego punktu).

Trzeciak, trzecianka, ang. thick space. Spacja o szerokości 1/3 firetu.

[Ćwiertak*, ćwiertanka*], ang. middle space, ang. mid. Spacja o szerokości 1/4 firetu.

Sześciak. Spacja o szerokości 1/6 firetu.

[Spacja cyfrowa*], ang. figure space. Spacja o szerokości zbliżonej do szerokości cyfry 0 danego kroju.

[Spacja interpunkcyjna], ang. punctation space. Spacja o szerokości kropki danego kroju.

[Chuda spacja], ang. thin space. Standardowo spacja o szerokości 1/5 firetu. Może też mieć szerokość 1/8 firetu (stosowana w składach dla języka francuskiego). Chudej spacji nie należy mylić z cienką spacją, ktora w tardycyjnym zecerstwie jest każdą spacją o grubości do 2 punktów.

Ze względu na brak niektórych polskich odpowiedników angielskich nazw odstępów, podane polskie nazwy (ujęte w nawiasy kwadratowe) są propozycjami. Nazwy oznaczone znakiem * zostały zaproponowane przez Adama Twardocha.