Książka w InDesignie

Wprowadzenie

Tutorial powstał jako skrypt do warsztatów »Skład tekstów w edytorze poligraficznym«, które prowadzę na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Przedstawia on proces projektowania i realizacji książki beletrystycznej w programie InDesign.

Tutorial powinien być przeprowadzony od początku do końca, to znaczy raczej nie należy wykonywać konkretnych etapów bez wykonania poprzednich. Często nie opisuję z taką samą dokładnością czynności, które już wcześniej były wykonywane w innych okolicznościach.

Korzystałem z wersji programu o numerze 8.02 zainstalowanej na systemie operacyjnym OS X 10.9.2.

Strona i marginesy

Rozmiar strony i wielkość kolumny ustalamy po wybraniu opcji z menu Plik > Nowy > Dokument....

Jako rozmiary książki przyjmujemy popularny w Polsce format dla beletrystyki: 125 × 195 mm.

Marginesy obliczamy następującą metodą. Na początek przyjmujemy klasyczne proporcje margines zewnętrzny dwa razy większy od wewnętrznego i margines dolny dwa razy większy od górnego. Dzielimy szerokość i wysokość strony na 11 równych części i obliczamy wielkość marginesów: wewnętrzny 10,42 mm, zewnętrzny 20,84 mm, górny 16,25 mm i dolny 32,50 mm.

Pamiętamy o zaznaczeniu opcji Główna ramka tekstowa, co potem niezmiernie ułatwi pracę, bo ramki tekstowe na kolumny będą się tworzyły automatycznie.

Strona i marginesy
Strona i marginesy

Ustawienia wstępne

Wybieramy z menu Okno > Obszar roboczy > [Typografia], a następnie z menu Okno > Obszar roboczy > Wyzeruj Typografia.

Wybieramy z menu Widok > Ukryj miarki.

Wybieramy z menu Okno > Strony Z menu panelu wybieramy Opcje panelu. Wybieramy Strony > Rozmiar > Małe, odznaczamy Wzorce > Pokaż pionowo. Klikamy OK.

Ustawienia wstępne
Ustawienia wstępne

Import tekstu

Tekst pozyskujemy z witryny Wolne Lektury.

Wybieramy powieść Rudyarda Kiplinga »Kapitanowie zuchy«.

Wybieramy z menu Plik | Umieść, zaznaczamy plik kapitanowie-zuchy.txt, włączamy opcję Pokaż opcje importu. W kolejnym oknie (Opcje importu tekstu) wybieramy Zestaw znaków | Unicode UTF8 i włączamy opcję Dodatkowe końce wiersza | Usuń między akapitami. Klikamy na ramkę tekstową na stronie, aby wlać tekst.

Import tekstu
Import tekstu

Wykasowujemy pierwsze trzy wiersze (»Rudyard Kipling / Kapitanowie zuchy / tłum. Józef Birkenmajer«).

Style akapitowe

Jako ogólną zasadę pracy z tekstem przyjmujemy pracę na stylach.

Definiujemy styl dla tekstu głównego.

Z menu wybieramy Okno > Style > Style akapitowe.... Z menu panelu Style akapitowe wybieramy Nowy styl akapitowy.... W polu Nazwa stylu wpisujemy Tekst główny.

W kategorii Podstawowe formatowanie znakowe ustawiamy: Rodzina czcionek: Chaparral Pro, Rozmiar: 11 pkt, Interlinia: 6 pkt (interlinia ustawiona tutaj powinna być mniejsza niż ta zdefiniowana siatką linii bazowych).

Tekst główny: podstawowe formatowanie znakowe
Tekst główny: podstawowe formatowanie znakowe

Upewniamy się, że w kategorii Zaawansowane formaty znaków mamy wybrane Język: Polski. Ma to wpływ na dzielenie i przenoszenie wyrazów.

W kategorii Wcięcia i odstępy ustawiamy: Wyrównanie: Justowanie, ostatni do lewej, Wcięcie pierwszego wiersza: 3,881 mm (czyli 11 punktów, czyli 1 firet), Wyrównaj do siatki: wszystkie wiersze (przez wybranie tej opcji interlinię będziemy ustalać mechanizmem siatki linii bazowych, dzięki czemu zachowamy zgodność padania wierszy, czyli tak zwany register).

Tekst główny: wcięcia i odstępy
Tekst główny: wcięcia i odstępy

W kategorii Justowanie ustawiamy: Odstępy między literami: Minimalne -1%, Maks. 2% i Skalowanie glifów: Minimalne 99%, Maks. 102% (są to wartości poniżej progu percepcji, a dające InDesignowi większą elastyczność przy składaniu akapitu, przez co tekst jest gładszy, ma lepszą szarość).

Tekst główny: justowanie
Tekst główny: justowanie

Klikamy OK.

Definiujemy styl dla tekstu głównego bez wcięcia akapitowego.

W pierwszych akapitach rozdziałów i w pierwszych akapitach po przytoczeniach nie będziemy stosować wcięć akapitowych. Osiągniemy to metodą stylów dziedziczonych.

Z menu panelu Style akapitowe wybieramy Nowy styl akapitowy.... W polu Nazwa stylu wpisujemy Tekst główny bw oraz wybieramy Na podstawie: Tekst główny.

Tekst główny: dziedziczenie
Tekst główny: dziedziczenie

W kategorii Wcięcia i odstępy wpisujemy: Wcięcie pierwszego wiersza: 0 mm.

Tekst głowny: pierwszy wiersz
Tekst głowny: pierwszy wiersz

Klikamy OK.

Definiujemy styl dla przytoczeń.

Przytoczenia wyróżnimy wcięciem z lewej strony wielkości 2 firetów i odstępem od reszty tekstu wielkości pół wiersza. Z menu panelu Style akapitowe wybieramy Nowy styl akapitowy.... W polu Nazwa stylu wpisujemy Przytoczenia oraz wybieramy Na podstawie: Tekst główny.

Przytoczenia: ogólne
Przytoczenia: ogólne

W kategorii Podstawowe formatowanie znakowe wpisujemy Interlinia: 13,2 pkt.

Przytoczenia: podstawowe formatowanie znakowe
Przytoczenia: podstawowe formatowanie znakowe

W kategorii Wcięcia i odstępy wybieramy Wyrównanie: do lewej i wpisujemy Wcięcie z lewej: 7,761 mm (2 firety), Wcięcie pierwszego wiersza: 0 mm, Odstęp przed: 2,328 mm (6,6 punktu), Odstęp po: 2,328 mm (6,6 punktu), wybieramy: Wyrównaj do siatki: brak.

Przytoczenia: wcięcia i odstępy
Przytoczenia: wcięcia i odstępy

Klikamy OK.

Definiujemy styl dla tytułów rozdziałów.

Z menu panelu Style akapitowe wybieramy Nowy styl akapitowy.... W polu Nazwa stylu wpisujemy Tytuł rozdziału.

W kategorii Podstawowe formatowanie znakowe ustawiamy: Rodzina czcionek: Chaparral Pro, Styl czcionki: Regular, Rozmiar: 24 pkt, Kerning: Optyczny (poprawi to kerning dla dużego stopnia pisma).

Tytuły rozdziałów: podstawowe formatowanie znakowe
Tytuły rozdziałów: podstawowe formatowanie znakowe

W kategorii Wcięcia i odstępy ustawiamy: Wyrównanie: Do środka, Odstęp przed: 20 mm, Odstęp po: 10 mm.

Tytuły rozdziałów: wcięcia i odstępy
Tytuły rozdziałów: wcięcia i odstępy

W kategorii Opcje przenoszenia ustawiamy: Początek akapitu: Na następnej stronie.

Tytuły rozdziałów: opcje przenoszenia
Tytuły rozdziałów: opcje przenoszenia

Klikamy OK.

Style znakowe

Z menu wybieramy Okno > Style > Style znakowe. Z menu palety Style znakowe wybieramy Nowy styl znakowy. W polu Nazwa stylu wpisujemy Pochylenie. W kategorii Podstawowe formatowanie znakowe wybieramy Styl czcionki: Italic.

Style znakowe: podstawowe formatowanie znakowe
Style znakowe: podstawowe formatowanie znakowe

Klikamy OK.

Stylowanie

Ostylowujemy tekst. Klikamy na każdym akapicie tekstu i z palety Style akapitowe wybieramy odpowiednią nazwę stylu.

Można zaznaczać kilka kolejnych akapitów tego samego stylu (w szczególności tekstu głównego).

Stylowanie
Stylowanie

Dużym przyspieszeniem pracy może być wykonywanie stylowania w Edytorze wątków (Edycja > Edytuj w edytorze wątków).

Edytor wątków
Edytor wątków

W przypadku przytoczeń musimy dodatkowo zamienić znaki końca akapitu na znaki końca wiersza (shift+return). Aby ułatwić sobie pracę, można włączyć podgląd niedrukowalnych znaków (Tekst > Pokaż znaki ukryte).

Znaki ukryte
Znaki ukryte

Wprowadzamy pochylenia do tekstu głównego. W podstawie (dokumencie Kapitanowie-zuchy.pdf) odnajdujemy fragmenty tekstu wyróżnione przez pochylenie. Te same fragmenty zaznaczamy w projektowanej książce i w palecie Style znakowe klikamy na nazwę stylu Pochylenie.

Wprowadzanie pochyleń
Wprowadzanie pochyleń

Są to żmudne i nudne czynności, ale nieuniknione.

Poprawki i korekty

Obliczamy średnią liczbę znaków w wierszu: wynosi około 58. To odrobinę za mało, zmniejszamy trochę margines zewnętrzny.

Wybieramy z menu Okno > strony, a następnie w palecie Strony klikamy na A-wzorcowa (wchodzimy w tryb edycji stron wzorcowych). Wybieramy z menu Układ > Marginesy i łamy. Zaznaczamy Włącz dopasowanie układu. Wpisujemy Zenętrzny: 17,84 mm.

Zmniejszenie marginesu
Zmniejszenie marginesu

Klikamy na 2-3 w palecie Strony (liczby pod ikoną strony), aby przejść do widoku stron. Ponownie obliczamy średnią liczbę znaków w wierszu, tym razem wynosi 61, czyli idealnie.

Zauważamy, że kolumna nie pokrywa się z siatką linii bazowych.

Kolumna a siatka
Kolumna a siatka

Możemy zmiejszyć margines górny i dolny, marginesy są stosunkowo duże, a i tak już zmniejszyliśmy margines zewnętrzny. Wybieramy z menu Okno > Strony, a następnie w palecie Strony klikamy na A-wzorcowa (wchodzimy w tryb edycji stron wzorcowych). Wybieramy z menu Układ > Marginesy i łamy. Upewniamy się, że opcja Włącz dopasowanie układu jest włączona. Wpisujemy Górny: 13,97 mm (3 interlinie, czyli 39,6 punktu), Dolny: 31 mm (wartość z lekkim zapasem na wydłużenia dolne liter w ostatnim wierszu kolumny).

Zmiana marginesów
Zmiana marginesów

Klikamy na 2-3 w palecie Strony (liczba pod ikoną strony), aby przejść do widoku stron.

Widok stron
Widok stron

W tym momencie powinniśmy na wydruku ocenić poprawność przyjętych parametrów składu.

Wydaje się, że dolny margines jest zbyt duży. Możemy dodać jeden wiersz. Wybieramy z menu Okno > Strony, a następnie w palecie Strony klikamy na A-wzorcowa (wchodzimy w tryb edycji stron wzorcowych). Wybieramy z menu Układ > Marginesy i łamy. Upewniamy się, że opcja Włącz dopasowanie układu jest włączona. Wpisujemy Dolny: 26,343 mm (odejmujemy 13,2 punktu, jedną interlinię).

Zmniejszenie dolnego marginesu
Zmniejszenie dolnego marginesu

Klikamy na 1 w palecie Strony (liczba pod ikoną strony), aby przejść do widoku stron.

Na wydruku ponownie oceniamy sensownoiść wprowadzonych zmian.

Ocena zmian
Ocena zmian

Zauważamy, że tytuł rozdziału znajduje się u góry kolumny. Musimy wprowadzić nad nim pusty akapit. Wybieramy z menu Okno > Style > Style akapitowe, następnie z menu palety Style akapitowe wybieramy Nowy styl akapitowy. Nadajemy nazwę Pierwszy wiersz rozdziału, a w kategorii Opcje przenoszenia wybieramy Początek akapitu: Na następnej stronie.

Pierwszy wiersz rozdziału: opcje przenoszenia
Pierwszy wiersz rozdziału: opcje przenoszenia

W stylu Tytuł rozdziału wybieramy Początek akapitu: Gdziekolwiek (w kategorii Opcje przenoszenia), a w kategorii Wcięcia i odstępy wprowadzamy Odstęp przed: 15 mm .

Tytuł rozdziału: poprawki
Tytuł rozdziału: poprawki

Wprowadzamy pusty akapit nad tytułem rozdziału (klawiszem Return) i nadajemy mu styl Pierwszy wiersz rozdziału.

Tytuł rozdziału: pierwszy wiersz
Tytuł rozdziału: pierwszy wiersz

Czynność powtarzamy dla wszystkich rozdziałów.

Optyczne wyrównanie marginesów

Wprowadzamy optyczne wyrównanie marginesów.

Zaznaczamy ramkę z tekstem. Z menu wybieramy Okno > Tekst i tabele > Wątek. W palecie Wątek zaznaczamy opcję Optyczne wyrównanie marginesu oraz w pole przy ikonie wpisujemy 24 pkt (domyślne 12 punktów powoduje zbyt duże wysunięcie znaków poza margines).

Optyczne wyrównanie marginesów
Optyczne wyrównanie marginesów

Czyszczenie i formatowanie tekstu

Zamieniamy pauzy na półpauzy. Wybieramy z menu Edycja > Znajdź/Zastąp. Wpisujemy w pole Znajdź: sekwencję ^_ [pauza], a w pole Zamień na: sekwencję ^= [półpauza]. Upewniamy się, że wybrana jest opcja Przeszukuj: Dokument. Klikamy na Zmień wszystkie.

Pauzy na półpauzy
Pauzy na półpauzy

Myślniki umieszczamy zawsze na końcu wiersza. Wpisujemy w pole Znajdź: sekwencję  ^=  [spacja, półpauza, spacja], a w pole Zamień na: sekwencję ^S^=  [twarda spacja, półpauza, spacja]. Klikamy na Zmień wszystkie.

Myślniki na końcu
Myślniki na końcu

Ponieważ InDesign optyczne wyrównanie marginesu stosuje jednocześnie na prawy i lewy margines tekstu, musimy poprawić początki dialogów literackich (nie są w jednym pionie z początkami akapitów). Niestety, nie da się tego zrobić w elegancki sposób, konieczna będzie mała sztuczka.

Tworzymy linie pomocnicze. Przełączmy się na widok stron wzorcowych (wybieramy z menu Okno > Strony > A-wzorcowa). Z menu wybieramy Układ > Utwórz linie pomocnicze. Wpisujemy Kolumny > Liczba: 1, wybieramy Dopasuj linie pomocnicze do: Marginesów.

Linie pomocnicze
Linie pomocnicze

Wciskamy klawisz V aby włączyć Narzędzie Zaznaczanie (czarną strzałkę z Panelu Narzędzia). Następnie klikamy na lewą linię pomocniczą na lewej stronie i w Panelu Sterowania wpisujemy X: 21,721 mm. To przesunie linię pomocniczą na wcięcie akapitowe.

Linia pomocnicza
Linia pomocnicza

Wybieramy z menu InDesign > Preferencje > Jednostki i skoki i wybieramy Jednostki miarki > Początek: Strona.

Układ współrzędnych
Układ współrzędnych

Wciskamy klawisz V aby włączyć Narzędzie Zaznaczanie (czarną strzałkę z Panelu Narzędzia). Następnie klikamy na lewą linię pomocniczą na prawej stronie i w Panelu Sterowania wpisujemy X: 14,301 mm. To przesunie linię pomocniczą na wcięcie akapitowe.

Linia pomocnicza 2
Linia pomocnicza 2

Przechodzimy do widoku stron dokumentu (wybieramy z menu Układ > Przejdź do strony > Strona: 1.

Dialogi: zmiana widoku
Dialogi: zmiana widoku

Wybieramy z menu Edycja > Znajdź/Zastąp.... Wpisujemy w pole Znajdź: sekwencję ^p^=  [koniec akapitu, półpauza, spacja], a w pole Zamień na: sekwencję ^p^|^=^s [koniec akapitu, spacja włoskowa, półpauza, pauza o stałej szerokości]. Klikamy Zmień wszystkie.

Dialogi: poprawka
Dialogi: poprawka

Eliminujemy wyrazy jednoliterowe z końca wierszy. Wybieramy z menu Edycja > Znajdź/Zastąp.... Klikamy zakładkę GREP. Wpisujemy w pole Znajdź: sekwencję (\\b)(a|i|o|u|w|z|A|I|O|U|W|Z)(\\b\\s), a w pole Zamień na: sekwencję $2$3.

Wyrazy jednoliterowe: przygotowania
Wyrazy jednoliterowe: przygotowania

Klikamy Więcej opcji. Klikamy ikonkę z lupką i literą T przy Zmień format:. Wybieramy Podstawowe formatowanie znakowe i zaznaczamy Bez dzielenia. Klikamy OK. Klikamy Zmień wszystkie.

Wyrazy jednoliterowe: bez dzielenia
Wyrazy jednoliterowe: bez dzielenia

Interlinia

Interlinię definiujemy siatką linii bazowych.

Wybieramy z menu InDesign > Preferencje > Siatki.... Wpisujemy Początek: 0 mm i Skok o: 4,657 mm (13,2 punktu).

Interlinia: siatka linii bazowych
Interlinia: siatka linii bazowych

Wybieramy z menu Widok > Siatki i linie > Siatka linii bazowych.

Siatka linii bazowych: widok
Siatka linii bazowych: widok

Szewce i bękarty

Pozbywamy się szewców i bękartów poprzez modyfikację średnich odległości międzywyrazowych w niektórych akapitach.

Wybieramy z menu Okno > Style > Style akapitowe. Z menu panelu wybieramy Nowy styl akapitowy.... Wpisujemy Nazwa stylu: Tekst główny +10%. Wybieramy Na podstawie: Tekst główny. Wybieramy kategorię Justowanie. Wpisujemy w Odstępy między wyrazami: wartości Minimalnie 88%, Optymalnie 110% i Maks. 146,3%.

Szewce i bękarty: modyfikacja stylów
Szewce i bękarty: modyfikacja stylów

Powyższe czynności wykonujemy dla stylów z wartościami dla +20%, -10% - -20%, czyli z wartościami odpowiednio: +20% Minimalnie 96%, Optymalnie 120% i Maks. 159,6%, -10% Minimalnie 72%, Optymalnie 90% i Maks. 119,7%, -20% Minimalnie 64%, Optymalnie 80% i Maks. 106,4%.

Szewce i bękarty: dalsza modyfikacja stylów
Szewce i bękarty: dalsza modyfikacja stylów

Przeglądamy dokument strona po stronie. Jeśli napotkamy na szewca lub bękarta, szukamy akapitu z krótkim / długim ostatnim wierszem w tekście przed szewcem / bękartem. Następnie zmieniamy styl akapitu tak, aby zgubić / dorobić wiersz, zmniejszając/zwiększając średnie odległości międzywyrazowe (zmieniając styl akapitu).

Dorabianie / gubienie wierszy
Dorabianie / gubienie wierszy

Możemy pozbywać się szewców/bękartów poprzez skracanie kolumn na rozwarciu o jeden wiersz.

Skracanie kolumn
Skracanie kolumn

W skrajnie podbramkowych sytuacjach możemy zmienić tracking (odległości międzyliterowe) w całym akapicie, ale w bardzo ograniczonym zakresie. Lokalnych zmian w trackingu najłatwiej jest dokonywać w Panelu Sterowania.

Tracking
Tracking

Aby uwidocznić miejsca, gdzie zmieniliśmy tracking, warto włączyć opcje InDesign > Preferencje > Skład > Własny kerning/światło.

Tracking: widoczność
Tracking: widoczność

Dociąganie wierszy

Ostatnie wiersze akapitu, które są prawie szerokości kolumny, warto dociągnąć.

Przełączamy się na widok stron wzorcowych (Układ > Przejdź do strony > A-Wzorcowa). Wciskamy klawisz V, aby włączyć Narzędzie Zaznaczanie. Klikamy na prawą linię pomocniczą na lewej stronie i w Panelu Sterowania wpisujemy X: 110,7 mm oraz na prawą linię pomocniczą na prawej stronie i wpisujemy X: 103,28 mm. Czynności te przesuwają linie pomocnicze na odległość 1 firetu od prawej krawędzi kolumny.

Dociąganie: linie pomocnicze
Dociąganie: linie pomocnicze

Przełączamy się na widok stron dokumentu (Układ > Przejdż do strony > 1). Definiujemy nowy styl akapitowy z dziedziczony ze stylu Tekst główny z ostatnim wierszem wyjustowanym (Okno > Style > Style akapitowe > Nowy styl akapitowy, Nazwa stylu: Tekst główny wyjustowany, Na podstawie: Tekst główny, Wcięcia i odstępy > Wyrównanie: Justowanie, ostatni do prawekj). Przeglądamy dokument strona po stronie i jeśli ostatni wiersz akapitu kończy się pomiędzy prawą linią pomocniczą i prawą krawędzią kolumny, Ustawiamy kursor w takim akapicie i klikamy na nazwę stylu Tekst główny wyjustowany w panelu Style akapitowe.

Dociąganie: stylowanie
Dociąganie: stylowanie

Paginacja

Paginację (numerację stron) wykonujemy przy wykorzystaniu stron wzorcowych.

Przełączamy się do widoku stron wzorcowych (Układ > Przejdź do strony > A-Wzorcowa). Zakładamy nowe strony wzorcowe: z menu panelu Strony wybieramy Nowy wzorzec. Wpisujemy Nazwa: Paginacja, wybieramy Oparty o wzorzec: A-Wzorcowa.

Paginacja: strony wzorcowe
Paginacja: strony wzorcowe

Tworzymy dwie ramki tekstowe o szerokości kolumny, pod kolumną, na lewej stronie o parametrach: X: 17,84 mm, Y: 176,953 mm, Szerokość: 96,74, Wysokość: 7 mm, na prawej stronie o parametrach: X: 10,42 mm, Y: 176,953 mm, Szerokość: 96,74, Wysokość: 7 mm.

Paginacja: ramki
Paginacja: ramki

Do obu otworzonych ramek wstawiamy znacznik numeru strony: z menu wybieramy Tekst > Wstaw znak specjalny > Znaczniki > Bieżący numer strony.

Paginacja: znaczniki
Paginacja: znaczniki

Tworzymy nowy styl akapitowy o nazwie Paginacja, dziedziczony ze stylu Tekst główny, wyrównany do środka i wyrównany do siatki linii bazowych.

Paginacja: styl
Paginacja: styl

Nadajemy znacznikom numerów stron ten styl. Przełączamy się do widoku stron dokumentu. Nadajemy odpoiednim stronom odpowiednie strony wzorcowe. Z menu panalu Strony wybieramy Zastosuj wzorzec. Wybieramy Zastosuj wzorzec: B-paginacja a w pole Do stron: wpisujemy zakresy stron, które chcemy objąć paginacją. Pamiętamy, że klumny szpicowe nie są numerowane.

Paginacja: kolumny szpicowe
Paginacja: kolumny szpicowe